Kontakt

Krzysztof Basiński

Zakład Badań nad Jakością Życia

Katedra Psychologii

ul. Tuwima 15, pokój 312

Kontakt

krzysztof.basinski@gumed.edu.pl

kbas.gumed.edu.pl

k-basinski.github.io/mbp

Podręczniki

Podręczniki

Podręczniki

Źródła on-line

• Introduction to psychology – Charles Stangor (Google: „stangor introduction psychology pdf”)
• en.wikipedia.org

Zaliczenie

• Egzamin (najpewniej termin “0” w pierwszym/drugim tyg. semestru letniego)
• W połowie pytania testowe, w połowie otwarte
• Ocena = 0.5 * egzamin + 0.25 * ćwiczenia w zimie + 0.25 * ćwiczenia w lecie

Psychologia jako nauka

• Psycholog polega na badaniach empirycznych w wyciąganiu wniosków nt. zachowania ludzi
• Badania empiryczne oparte są na danych zbieranych i analizowanych w systematyczny sposób
• Zasady regulujące w jaki sposób naukowcy zbierają i analizują dane zbiorczo nazywane są metodą naukową

Prawa i teorie

• Twierdzenia ogólne, stosowane do wszystkich sytuacji w danej dziedzinie, to prawa
• W fizyce np.:
  • Zasady dynamiki Newtona
  • Prawo powszechnego ciążenia
  • Ogólna i szczególna teoria względności
• W psychologii:
  • Prawo Webera-Fechnera
  • Prawo Yerksa-Dodsona
  • Prawo efektu (Thorndike)

Prawa i teorie

• Teoria naukowa – zestaw reguł, które wyjaśniają i pozwalają przewidywać wiele (lecz nie wszystkie) zjawiska w jakiejś dziedzinie
• W psychologii np.:
  • Teoria społecznego uczenia się
  • Teoria rozwoju poznawczego Piageta
  • Teoria przeniesienia pobudzenia emocjonalnego
  • Teoria salutogenetyczna Antonovskiego
  • …i SETKI innych mniejszych/większych teorii

Warunki dobrej teorii naukowej (za Stangorem ale nie tylko)

Dobra teoria naukowa powinna:

1. Być ogólna
2. Być oszczędna
3. Stymulować dalsze badania
4. Być falsyfikowalna

Falsyfikacjonizm

• Karl Popper, Austria/UK, I poł. XXw.
• Teoria jest naukowa wtedy, gdy istnieje hipotetyczna możliwość dowiedzenia jej nieprawdziwości
• Np. teoria „wszystkie łabędzie są białe” jest falsyfikowalna.

Teorie falsyfikowalne

Teorie falsyfikowalne

Teorie falsyfikowalne

Teorie falsyfikowalne

Teorie problematyczne

Teorie problematyczne

Teorie problematyczne

Prcaca naukowa jako weryfikowanie hipotez

• Empirycznej weryfikacji teorii dokonuje się poprzez weryfikowanie hipotez wysnutych na jej podstawie
• Hipoteza – proponowane wyjaśnienie jakiegoś zjawiska, sformułowane na podstawie teorii naukowej i testowalne przy pomocy badań empirycznych
• Hipoteza najczęściej postuluje jakiś związek pomiędzy zmiennymi
• Jeśli hipotezy wysnute z teorii potwierdzane są w badaniach, to teoria jest dobrą teorią naukową…
• …ale…

Nauka z perspektywy kurczaków czyli problem indukcji

• Kurczak co rano obserwuje jak hodowca przychodzi i wydaje jedzenie
• Na mocy indukcji kurczak stwierdza, iż prawdziwe jest zdanie „hodowca każdego dnia przychodzi wydać jedzenie”
• Problem – pewnego dnia hodowca przychodzi i ukręca łeb kurczakowi

Nauka z perspektywy kurczaków czyli problem indukcji

• Inne przykłady:
  • Każdego dnia wschodzi słońce
  • Jeśli ktoś umiera, to nigdy nie jestem to ja.
• Czy można orzec o prawdziwości teorii na podstawie danych empirycznych, które ją potwierdzają?

Inny sposób na poradzenie sobie z problemem indukcji

• To co otrzymujemy na drodze indukcji to nie dowód na prawdziwość teorii tylko jej uprawdopodobnienie
• Teorie naukowe w kategoriach probabilistycznych
• Problem filozoficzny (D.Hume) – nie ma logicznego uzasadnienia dla przewidywania przyszłości tylko na podstawie wydarzeń z przeszłości

Jeszcze inny sposób na poradzenie sobie z problemem indukcji

• Nauka składa się z tzw. rozumowań abdukcyjnych
• Podział rozumowań:
  • Dedukcyjne – wnioskowanie o konkluzjach na podstawie logicznych przesłanek
    • Prawo sylogizmu - jeśli A->B i B->C to A->C
    • np.: Wszyscy ludzie są śmiertelni. Elvis Presley jest człowiekiem. Elvis Presley jest śmiertelny.
  • Indukcyjne
  • Abdukcyjne – obserwujemy zjawisko i poszukujemy jego wyjaśnienia (rozumowanie post hoc)

Rozumowania abdukcyjne

• W trakcie gry w bilard obserwujemy poruszającą się czarną bilę
• Możemy założyć, że porusza się ona, ponieważ została uderzona przez białą bilę. Nie jest to zawsze prawdziwe założenie, ale pozwala nam orientować się w danym zjawisku
• Naukowcy formułują jedynie prawdopodobne hipotezy na temat świata
• Hipotez może być wiele – problem brzytwy Ockhama

Brzytwa Ockhama

• Spośród konkurencyjnych hipotez, wybrana powinna być ta z najmniejszą ilością założeń
• Przykład: w czasach Kopernika obserwacje ciał niebieskich można było wytłumaczyć zarówno modelem helio-, jak i geocentrycznym. Model geocentryczny wymagał jednak bardzo wielu założeń a heliocentryczny tylko siedmiu
• Często Brzytwa jest nadinterpretowana – „najprostsze wyjaśnienie jest najlepsze” (!)
• A.Einstein: „wszystko powinno być opisane tak prosto jak to tylko możliwe… ale nie prościej!”

Rozwój nauki - paradygmaty (Thomas Kuhn)

• Thomas Samuel Kuhn (1922-1996), amerykański fizyk, historyk, filozof nauki, autor książki The Structure of Scientific Revolutions (1962)
• Wcześniej sądzono, że rozwój nauki przebiega poprzez akumulację wiedzy
• Kuhn dowodzi, że w nauce dochodzi do rewolucji, zwanych zmianami paradygmatów (paradigm shift)

Rozwój nauki - paradygmaty (Thomas Kuhn)

Paradygmat to ogólnie uznawany (w danym momencie) model problemów i rozwiązań, który dla grupy naukowców definiuje:

• Co powinno być badane
• Jakiego rodzaju pytania mogą być zadawane
• Jaka jest struktura takich pytań
• Jaka jest podstawowa teoria w danej dziedzinie
• Jak należy interpretować wyniki
• W jaki sposób i jakimi metodami przeprowadzać badania

Zmiany paradygmatów w historii

• Przewrót kopernikański
• Principia Mathematica Newtona i rozwój fizyki
• Szczególna i ogólna teoria względności Einsteina
• Rozwój mechaniki kwantowej
• Mniejsze (?) zmiany na naszych oczach:
  • Opisanie genomu ludzkiego
  • fMRI i inne techniki neuroobrazowania – rozwój tzw. cognitive neuroscience
  • Odkrycie fal grawitacyjnych
  • CRISPR Cas9

Problem związku obserwacji z teorią - ile gwiazd na obrazku?

Związek obserwacji z terorią

• Gwiazd na obrazku widać 5. Jednak wg. teorii względności Einsteina są to de facto tylko dwa obiekty!
• Nawet w obrębie jednej dziedziny nauki obserwacje mogą się różnić w zależności od przyjętego modelu teoretycznego. Np. obserwacja zachowania w psychologii:

Związek obserwacji z terorią

• w kontekście procesów warunkowania – behawioryzm
• w kontekście przekonań, myśli i sądów jednostki – psychologia poznawcza
• w kontekście wpływu społecznego – psychologia społeczna
• w kontekście nieświadomych popędów i mechanizmów obronnych - psychoanaliza

Wartości w nauce

• Nie ma zgody odnośnie celów, jakie powinny spełniać badania naukowe
• Czy nauka powinna skupić się na poznaniu prawdy absolutnej, czy też są rzeczy, których nauka nie może poznać?

Wartości w nauce

• Realizm naukowy – nauka pokazuje prawdę, teorie naukowe są albo prawdziwe, albo częściowo prawdziwe albo błędne
• Antyrealizm – nauka nie pokazuje prawdy, zwłaszcza o rzeczach trudno obserwowalnych (problemy mechaniki kwantowej)
• Instrumentalizm naukowy – nauka nie powinna się skupiać na poznaniu prawdy, tylko na użytecznych teoriach, które pozwalają przewidywać przyszłość i prowadzą do postępu technologicznego

Nauka vs. pseudonauka

• Niektórzy ludzie propagują treści, które na pierwszy rzut oka wydają się być naukowe, ale takie nie są
• Nie są, bo np. nie spełniają warunku falsyfikowalności albo którejś z cech nauki
• Jest wiele pseudonaukowych teorii ocierających się o psychologię:
  • ESP
  • Biorytmy
  • Astrologia
  • Numerologia
  • Terapie pseudonaukowe

Długa lista dziwacznych terapii psychologicznych (za Singer i Lalich, Crazy Therapies, 1996)

• Leonard Orr opracował teorię oddychania energią. Według niego, jeśli nauczysz się oddychać właściwie, możesz wydechnąć (breathe away) choroby i ból.
• Marguerite Sechehaye i John Rosen praktykują terapię regresji i “reparentingu”. Terapeuta staje się zastępczym rodzicem pacjenta, aby naprawić szkody które wyrządzili jego prawdziwi rodzice.

Długa lista dziwacznych terapii psychologicznych

• Jacqui Shiff uważa, że pacjent musi chodzić w pieluchach, ssać kciuka i pić z butelki aby wyzdrowieć.
• Sondra Ray i Bob Mandel uważają, że twoje problemy wynikają ze sposobu, w jaki się urodziłeś. Pomogą ci “urodzić się na nowo”, tym razem właściwie.

Długa lista dziwacznych terapii psychologicznych

• John Fuller, Bruce Goldberg, Brian Weiss, Edith Fiore, Richard Boylan, David Jacobs, Budd Hopkins i John Mack używają hipnozy, aby odkryć dawne (lub przyszłe!) przypadki w życiu pacjenta, w których został porwany przez kosmitów. Ma to pomóc…
• John Bradshaw uważa, że każdy ma swoje wewnętrzne dziecko, dla którego musi być dobry aby pozostać w zdrowiu psychicznym

www.skepdic.com

Z naszego podwórka - Bałtycki Instytut Psychologii

Nauka a zdrowy rozsądek

• Czy koniecznie musimy podchodzić do psychologii naukowo?
• Czy nie wystarczy zdrowy rozsądek?
• Przykłady zdroworozsądkowych teorii psychologicznych:
  • Człowiek jest mniej agresywny jeśli się “wyładuje”
  • Ludzie nie przyznają się do przestępstwa, którego nie popełnili (chyba że na skutek tortur)
  • Przeciwieństwa się przyciągają
  • Niektórzy ludzie są “humanistami”, inni zaś to “umysły ścisłe”

Dlaczego zdrowy rozsądek zawodzi?

• Brak sceptycyzmu naukowego
• Jeśli wiele osób (w tym ekspertów) podziela jakiś pogląd, ten pogląd na pewno jest prawdziwy (confirmation bias)
• Brak tolerancji dla niewiedzy (nie wiemy jak działa paracetamol!)

Mity w psychologii (z którymi musicie walczyć!)

• Ludzie używają tylko 10% swojego mózgu
• Niektórzy ludzie są lewo-półkulowi a inni prawo
• Przekazy podprogowe mogą zmusić człowieka do kupna produktu
• Hipnoza pozwala przypomnieć sobie zapomniane wspomnienia
• Wrzody żołądka spowodowane są przede wszystkim stresem
• Najlepszym źródłem wiedzy o leczeniu zaburzeń psychicznych jest doświadczenie klinicysty

Nauka a praca kliniczna

• Zaburzenia psychiczne są częścią świata empirycznego, dlatego można je badać empirycznie
• Skuteczność terapii psychologicznych również można badać empirycznie (w paradygmacie badań klinicznych)
• Środowisko jest podzielone odnośnie roli nauki w terapii psychologicznej